Tiştên ehliyeta meriv ya edayê ji holê radikin çi ne?
Fetwayen Kurdi > Fetwayên Nivîskî > Usûlu'l-Fiqih Tarih: 18 Kasım 2014

Pirs: Tiştên ku ehliyeta edayê ji holê radikin çi ne? Kesê ku nexweşê kronîk psikiyatrik a giran be û nexweşê derûnî gelo ehliyeta wî ya edayê heye?

Bersiv: Ehliyet, di ferhengê bi mena “kêrhatinê” ye. Ev, di termînolojiya ‘ilmê fiqhê de bi bal du celeban tê dabeşkirin:

Ehliyeta Wucûbê: Bi mena ku meriv bibe xwediyê mafan û bikaribe deynan bigire. Bingeha vê celebê ehliyetê jî hebûna meriv li jiyanê wê pêk tîne. Ji vê bonê ye ku ehliyeta wucûbê, ji her merivî re ji dema ku jiyan dest pê dike heta jiyan bi dawî bibe, heye. Bê ku li taybetmendiyên meriv ji temen û ji melekeyên însên ên eqlî bê nerîn, hebûna vê ehliyetê ji her însanî re tê pejirandin.

Ehliyeta Edayê: Meriv bikaribe kirinên ku ji aliyê zagonî ve muteber tên jimartin, derxe holê. Bingeha vê ehliyetê jî ne mîna ehliyeta wucûbê ku taybetmendiya xwe ji jiyanê digirt; belbî esas û bingehê wê xwe dide ser hêz û qaweta hebûna temyîzê ango jihevqetandinê. Di vê rewşê de cenînê ku di nava diya xwe de ye û zarokê negihaştiye temenê –heft salan – temyîzê ji bo wan ehliyeta edayê ne mewzûbehs e.

Rewşên ku qada ehliyetê teng dikin an jî ehliyetê ji holê radikin ev in:

Dînîtî: Rewşeke ku aqlê meriv an jî şiyana temyîzê tune dike. Tu bandoreke vê rewşê li ser ehliyeta wucûbê tune ye. Lê belê ehliyeta edayê ji holê radike. Îbadet li ser van kesan, ne wacib e û teserufatên wan jî ji aliyê zagonî ve, ne muteber in.

Ji xeyrî vê, rewşên ku qada ehliyetê teng dikin an jî ehliyetê ji holê radikin; ‘eteh (kesên aqilsivik), sefih (kesên di xerckirinên xwe de bêtedbîr in), sekr (serxweşbûn) û îkrah (meriv gefan li yekî bixwe da ku tiştekî ku bi kirina wê ne mukelef e meriv bi zorê pê bide kirin.)[1]

Nexweşên derûnî û nexweşên kronîk psikiyatrik, eger vê nexweşiya xwe bi awayê nobetê derbas bikin, di esnayê nobetê de ji ehliyeta edayê mehrûm in. Di demên xwe yên din de jî mîna hemî însanan xwediyê ehliyeta tam in. Lê belê eger her gav di vê rewşê de bin, ji ehliyeta edayê mehrûm tên jimartin.



[1] Zekiyyuddîn Şa’ban, İslam Hukuk İlminin Esasları, Usûlü’l-Fıkh, Wergêr: İbrahim Kafi Dönmez, Weşanên Weqfa Dîyanetê, Enqere 1996, rp. 295-306.

Facebook'ta PaylaşTwitter'da Paylaş
Bu Kategorideki Diğer Yazılar:
Sıra     Başlık Tarih    Okunma    
1 Tiştên ehliyeta meriv ya edayê ji holê radikin çi ne? 18.11.14 1.178
2 Ma Henefiyan, dema seferê/rêwîtiyê bi qiyaseke çawa diyar kirine? 18.11.14 1.245
3 Gelo rewşa kesên şizofren ji aliyê berpirsyariyê ve çi ye? 18.11.14 1.166
4 Hukmê kesên fasiq çi ye? 18.11.14 1.269
5 Ma di Îslamê de borîna demê heye? Eger hebe jî dema wê çiqas e? 18.11.14 1.186
6 Ma hemî helwestên Pêxemberê me ji me re sunet in? 18.11.14 1.250
7 Biryarên Pêxember (s.a.w) ên ku bi wesfê serokê dewletê dane 18.11.14 1.285
8 Seddî zerayi‘ çi ye? 18.11.14 1.169
9 Da ku meriv Qur’anê baştir fêhm bike, ma ilmê mentiqê ji meriv dibe alîkar? 18.11.14 1.096
10 Xwedê Teala ji me, çi dixwaze? Çi naxwaze? 18.11.14 1.068
11 Di têgihîştina mena Qur’anê de, gelo ferhengên zimanê Erebî çiqas ewle ne? 18.11.14 1.419
12 Ferz çi ye û cureyên wê çi ne? 18.11.14 1.182
13 Kesên ayetên Xwedê Teala li gorî îctihadên xwe şîrove dikin 18.11.14 1.233
14 Helal çi ye? Ma hûn dikarin tarîf bikin? 18.11.14 1.233
15 Gelo erk û wezîfa Pêxember ya ravekirina Qur’anê heye an tune ye? 18.11.14 1.198
16 Heram çi ye û cureyên wê çi ne? 18.11.14 1.425
17 Tebyîna Pêxember ya Qur’anê ma ne ravekirina wê ye? 18.11.14 1.345
18 Ma têgehên mîna wacib, mekrûh, musteheb çawa pêk hatine? 18.11.14 1.164
19 Eger her kes bikaribe xwe bigihîne hikmetê, wê demê ma çi hewcedarî bi pêxemberan dimîne? 18.11.14 1.204
20 Aqil çi ye? 18.11.14 1.111
21 Ma Pêxmeberê me heta ku ayeta dawî daket, wî ji Qur’anê hukum nedaye? 18.11.14 1.266
22 Keçeke neh salî eger ketibe cilan, ma ji aliyê olî ve dibe berpirsyar? 18.11.14 1.181
23 Di serdema pêşîn de ji bo têgihîştina mena Qur’anê, ma karê komxebatê dihate kirin? 18.11.14 1.155
24 Îctihad çi ye? 18.11.14 1.238
25 Tiştên ku di Qur’anê de hatine qedexekirin, gelo ‘illetê wan li gorî çi tên tesbîtkirin? 18.11.14 1.268